Cinar
New member
Psikolojik Hasta Olduğumuzu Nasıl Anlarız? İnsan Kendini Ne Zaman Sorgulamalı?
Geçen gün kendi kendime düşündüm: İnsan arabasının motorundan ses gelince hemen ustaya koşuyor, telefonunun şarjı yüzde 5'e düşünce panikliyor, internet yavaşlayınca modemle göz göze gelip tehditkâr bakışlar atıyor. Peki, konu kendi zihnimiz olunca neden yıllarca “Ben iyiyim ya, biraz kafam dolu sadece!” diyerek hayatımıza devam ediyoruz? Üstelik bazen o dolu kafa, içine üç yıllık dert, beş yıllık pişmanlık ve hiç yaşanmamış gelecek senaryolarını doldurduğumuz dev bir depoya dönüşüyor.
Bir arkadaşımız mesajımıza iki saat cevap vermeyince kafamızda mahkeme kuruluyor: “Kesin bana kızdı.” Ardından savcı oluyoruz, delilleri kendimiz topluyoruz, hâkim oluyoruz ve sonunda yine kendimizi mahkûm ediyoruz. Karşı taraf belki de markette sıra bekliyordur!
Peki, bütün bunlar psikolojik bir sorun yaşadığımız anlamına mı geliyor? Elbette her düşünce karmaşası, her üzüntü veya her sinirlenme bir hastalık belirtisi değildir. İnsan olmak, zaman zaman duygusal açıdan zorlanmayı da beraberinde getirir. Asıl mesele, yaşadığımız durumun ne kadar sürdüğü, hayatımızı nasıl etkilediği ve kendi başımıza baş etmekte ne ölçüde zorlandığımızdır.
1. Psikolojik Bir Sorun Yaşadığımızı Gösteren İlk İşaretler Nelerdir?
Öncelikle psikolojik sorunları yalnızca sürekli ağlamak, odasından çıkmamak veya kimseyle konuşmamak şeklinde düşünmemek gerekiyor. Bazı insanlar üzgün olduklarında içine kapanır, bazıları ise daha fazla konuşur, daha çok çalışır ve herkese karşı her zamankinden daha neşeli görünür. Dışarıdan başarılı, esprili ve enerjik görünen birinin de iç dünyasında ciddi bir mücadele yaşaması mümkündür.
Dikkat edilmesi gereken işaretlerden bazıları şunlardır:
• Sürekli huzursuzluk ve kaygı: Ortada belirgin bir tehlike yokken bile kötü bir şey olacakmış gibi hissetmek, sürekli ihtimalleri hesaplamak ve rahatlayamamak.
• Eskiden keyif veren şeylerden uzaklaşmak: Arkadaşlarla buluşmak, yürüyüş yapmak, oyun oynamak veya sevilen bir uğraşla ilgilenmek artık anlamsız gelmeye başlayabilir.
• Uyku ve iştah değişiklikleri: Uykuya dalamamak, sık sık uyanmak, gereğinden fazla uyumak ya da iştahın belirgin biçimde değişmesi dikkat gerektirebilir.
• Duygusal tepkilerin değişmesi: Küçük bir olay karşısında aşırı öfkelenmek, normalde etkilenilmeyecek şeylere yoğun biçimde üzülmek veya hiçbir şey hissedemiyormuş gibi olmak.
• Konsantrasyon güçlüğü: Bir sayfayı birkaç kez okuyup ne okuduğunu hatırlayamamak, basit kararları vermekte zorlanmak ya da zihnin sürekli başka bir konuya kayması.
• Sosyal hayattan uzaklaşmak: İnsanlarla görüşmek istememek, mesajları sürekli ertelemek, yakın ilişkilerde kopukluk yaşamak veya kalabalıkların içinde bile yalnız hissetmek.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bu belirtilerin birini zaman zaman yaşamak, kişinin psikolojik bir hastalığı olduğu anlamına gelmez. Yoğun iş temposu, yas, maddi sıkıntılar, fiziksel hastalıklar, hormonal değişimler ve uykusuzluk da benzer etkiler yaratabilir.
Kendimize sorabileceğimiz daha anlamlı soru şudur: “Son zamanlarda ben gerçekten kendim gibi hissediyor muyum, yoksa hayatı yalnızca otomatik pilota bağlayarak mı sürdürüyorum?”
2. Her Şeyi Fazla Düşünmek Normal mi, Yoksa Zihnimiz Bize Bir Şey mi Anlatıyor?
Bazı insanların zihni adeta hiç kapanmayan bir çağrı merkezi gibidir. Sabah yapılacaklar listesiyle açılır, öğlen geçmişte söylenen bir cümleyi yeniden değerlendirir, gece de gelecekte yaşanabilecek felaketlerin provasını yapar.
“Acaba yanlış mı anlaşıldım?”
“Ya işimi kaybedersem?”
“Beş yıl önce neden o cevabı verdim?”
Zihin, sanki bütün sorunları gece saat 02.17'de çözmek zorundaymış gibi davranır. Üstelik sabah çözülmüş bir sorun da yoktur; yalnızca uykusuzluk ve göz altlarında iki yeni misafir vardır.
Fazla düşünmek tek başına bir hastalık değildir. Plan yapmak, olasılıkları değerlendirmek ve geçmişten ders çıkarmak sağlıklı zihinsel süreçlerdir. Ancak düşünceler tekrar tekrar aynı noktaya dönüyor, yeni bir çözüm üretmiyor ve günlük hayatı aksatıyorsa bu durum üzerinde durmaya değer.
Örneğin bir iş görüşmesinden sonra “Şu soruya daha iyi cevap verebilirdim” diye düşünmek doğaldır. Fakat günler boyunca aynı anı tekrar tekrar yaşamak, kendini değersiz hissetmek ve yeni görüşmelere katılmaktan kaçınmak daha ciddi bir zorlanmaya işaret edebilir.
Burada küçük ama etkili bir ayrım yapabiliriz: Düşünmek bizi bir sonuca yaklaştırıyor mu, yoksa aynı endişenin etrafında döndürüp duruyor mu?
Birinci durumda zihnimiz problem çözmeye çalışıyor olabilir. İkinci durumda ise kaygı ve tekrarlayıcı düşünceler bizi yoruyor olabilir.
Böyle anlarda düşünceleri bir kâğıda yazmak, kontrol edebildiğimiz ve edemediğimiz konuları ayırmak, kısa bir yürüyüş yapmak veya güvendiğimiz biriyle konuşmak yardımcı olabilir. Bunlar her sorunu tek başına çözecek sihirli yöntemler değildir; ancak zihinsel karmaşayı daha görünür hâle getirebilir.
3. Erkekler Sorunu Çözmeye, Kadınlar Anlaşılmaya mı Çalışır?
Bu konuda sık duyduğumuz bir yaklaşım var: Erkekler sorun karşısında çözüm arar, kadınlar ise duygularını paylaşmak ve anlaşılmak ister. Bu gözlem bazı ilişkilerde karşılık bulabilir ama herkese uygulanabilecek değişmez bir kural değildir.
Örneğin iş yerinde yoğun baskı yaşayan Mehmet, eve geldiğinde bütçesini yeniden düzenleyip haftalık bir plan hazırlayarak rahatlayabilir. Aynı sorunu yaşayan arkadaşı Deniz ise önce güvendiği biriyle konuşup duygularını anlamlandırmak isteyebilir. Bir başka erkek, yaşadığı sıkıntıyı anlatmadan önce dinlenmeye ihtiyaç duyabilir; bir başka kadın da doğrudan seçenekleri karşılaştırıp harekete geçmeyi tercih edebilir.
Yani mesele yalnızca cinsiyet değil; kişilik, yetiştirilme biçimi, geçmiş deneyimler, sosyal çevre ve kişinin o anki ihtiyacıdır.
Üstelik çözüm odaklı olmak her zaman sağlıklı baş etmek anlamına gelmez. Bir insan duygularını hiç konuşmadan sürekli çalışıyor, spor yapıyor veya kendini yeni hedeflerle meşgul ediyorsa, bu uğraşlar bazen sıkıntılarla yüzleşmekten kaçınmanın yolu hâline gelebilir. Diğer taraftan duygularını paylaşmak da tek başına yeterli olmayabilir; kişi aynı sorunları konuşmasına rağmen kendini giderek daha çaresiz hissedebilir.
Sağlıklı yaklaşım, gerektiğinde iki yöntemi bir arada kullanabilmektir: Önce ne hissettiğimizi fark etmek, ardından hangi adımın bize iyi gelebileceğini değerlendirmek.
Bir arkadaşımız “Çok bunaldım” dediğinde hemen beş maddelik çözüm listesi sunmak yerine “Şu anda seni dinlememi mi istersin, yoksa birlikte bir çözüm mü arayalım?” diye sormak oldukça işe yarayabilir.
Bu soru hem duygusal ihtiyaçlara saygı gösterir hem de sorunun çözümüne alan açar.
Peki, biz sıkıntı yaşadığımızda hangisine daha çok ihtiyaç duyuyoruz: Bize yol gösterecek birine mi, bizi yargılamadan dinleyecek birine mi, yoksa bir süre yalnız kalmaya mı?
Bu cevabı bilmek, psikolojik durumumuzu anlamanın küçük ama değerli adımlarından biridir.
Yazma
4. Sürekli Sinirli Olmak, Tahammülsüzlük ve Ani Öfke Patlamaları
Psikolojik açıdan zorlandığımızda her zaman üzgün görünmeyebiliriz. Bazen bunun yerine sabırsız, gergin, alıngan veya öfkeli olabiliriz.
Örneğin normalde sakin olan biri, trafikte önüne geçen bir araca gereğinden fazla sinirlenebilir. Evde sorulan basit bir soruya sert cevap verebilir. İş yerinde küçük bir eleştiriyi kişiliğine yönelik saldırı gibi algılayabilir.
Geçen gün kendi kendime düşündüm: İnsan arabasının motorundan ses gelince hemen ustaya koşuyor, telefonunun şarjı yüzde 5'e düşünce panikliyor, internet yavaşlayınca modemle göz göze gelip tehditkâr bakışlar atıyor. Peki, konu kendi zihnimiz olunca neden yıllarca “Ben iyiyim ya, biraz kafam dolu sadece!” diyerek hayatımıza devam ediyoruz? Üstelik bazen o dolu kafa, içine üç yıllık dert, beş yıllık pişmanlık ve hiç yaşanmamış gelecek senaryolarını doldurduğumuz dev bir depoya dönüşüyor.
Bir arkadaşımız mesajımıza iki saat cevap vermeyince kafamızda mahkeme kuruluyor: “Kesin bana kızdı.” Ardından savcı oluyoruz, delilleri kendimiz topluyoruz, hâkim oluyoruz ve sonunda yine kendimizi mahkûm ediyoruz. Karşı taraf belki de markette sıra bekliyordur!
Peki, bütün bunlar psikolojik bir sorun yaşadığımız anlamına mı geliyor? Elbette her düşünce karmaşası, her üzüntü veya her sinirlenme bir hastalık belirtisi değildir. İnsan olmak, zaman zaman duygusal açıdan zorlanmayı da beraberinde getirir. Asıl mesele, yaşadığımız durumun ne kadar sürdüğü, hayatımızı nasıl etkilediği ve kendi başımıza baş etmekte ne ölçüde zorlandığımızdır.
1. Psikolojik Bir Sorun Yaşadığımızı Gösteren İlk İşaretler Nelerdir?
Öncelikle psikolojik sorunları yalnızca sürekli ağlamak, odasından çıkmamak veya kimseyle konuşmamak şeklinde düşünmemek gerekiyor. Bazı insanlar üzgün olduklarında içine kapanır, bazıları ise daha fazla konuşur, daha çok çalışır ve herkese karşı her zamankinden daha neşeli görünür. Dışarıdan başarılı, esprili ve enerjik görünen birinin de iç dünyasında ciddi bir mücadele yaşaması mümkündür.
Dikkat edilmesi gereken işaretlerden bazıları şunlardır:
• Sürekli huzursuzluk ve kaygı: Ortada belirgin bir tehlike yokken bile kötü bir şey olacakmış gibi hissetmek, sürekli ihtimalleri hesaplamak ve rahatlayamamak.
• Eskiden keyif veren şeylerden uzaklaşmak: Arkadaşlarla buluşmak, yürüyüş yapmak, oyun oynamak veya sevilen bir uğraşla ilgilenmek artık anlamsız gelmeye başlayabilir.
• Uyku ve iştah değişiklikleri: Uykuya dalamamak, sık sık uyanmak, gereğinden fazla uyumak ya da iştahın belirgin biçimde değişmesi dikkat gerektirebilir.
• Duygusal tepkilerin değişmesi: Küçük bir olay karşısında aşırı öfkelenmek, normalde etkilenilmeyecek şeylere yoğun biçimde üzülmek veya hiçbir şey hissedemiyormuş gibi olmak.
• Konsantrasyon güçlüğü: Bir sayfayı birkaç kez okuyup ne okuduğunu hatırlayamamak, basit kararları vermekte zorlanmak ya da zihnin sürekli başka bir konuya kayması.
• Sosyal hayattan uzaklaşmak: İnsanlarla görüşmek istememek, mesajları sürekli ertelemek, yakın ilişkilerde kopukluk yaşamak veya kalabalıkların içinde bile yalnız hissetmek.
Burada önemli bir ayrıntı var: Bu belirtilerin birini zaman zaman yaşamak, kişinin psikolojik bir hastalığı olduğu anlamına gelmez. Yoğun iş temposu, yas, maddi sıkıntılar, fiziksel hastalıklar, hormonal değişimler ve uykusuzluk da benzer etkiler yaratabilir.
Kendimize sorabileceğimiz daha anlamlı soru şudur: “Son zamanlarda ben gerçekten kendim gibi hissediyor muyum, yoksa hayatı yalnızca otomatik pilota bağlayarak mı sürdürüyorum?”
2. Her Şeyi Fazla Düşünmek Normal mi, Yoksa Zihnimiz Bize Bir Şey mi Anlatıyor?
Bazı insanların zihni adeta hiç kapanmayan bir çağrı merkezi gibidir. Sabah yapılacaklar listesiyle açılır, öğlen geçmişte söylenen bir cümleyi yeniden değerlendirir, gece de gelecekte yaşanabilecek felaketlerin provasını yapar.
“Acaba yanlış mı anlaşıldım?”
“Ya işimi kaybedersem?”
“Beş yıl önce neden o cevabı verdim?”
Zihin, sanki bütün sorunları gece saat 02.17'de çözmek zorundaymış gibi davranır. Üstelik sabah çözülmüş bir sorun da yoktur; yalnızca uykusuzluk ve göz altlarında iki yeni misafir vardır.
Fazla düşünmek tek başına bir hastalık değildir. Plan yapmak, olasılıkları değerlendirmek ve geçmişten ders çıkarmak sağlıklı zihinsel süreçlerdir. Ancak düşünceler tekrar tekrar aynı noktaya dönüyor, yeni bir çözüm üretmiyor ve günlük hayatı aksatıyorsa bu durum üzerinde durmaya değer.
Örneğin bir iş görüşmesinden sonra “Şu soruya daha iyi cevap verebilirdim” diye düşünmek doğaldır. Fakat günler boyunca aynı anı tekrar tekrar yaşamak, kendini değersiz hissetmek ve yeni görüşmelere katılmaktan kaçınmak daha ciddi bir zorlanmaya işaret edebilir.
Burada küçük ama etkili bir ayrım yapabiliriz: Düşünmek bizi bir sonuca yaklaştırıyor mu, yoksa aynı endişenin etrafında döndürüp duruyor mu?
Birinci durumda zihnimiz problem çözmeye çalışıyor olabilir. İkinci durumda ise kaygı ve tekrarlayıcı düşünceler bizi yoruyor olabilir.
Böyle anlarda düşünceleri bir kâğıda yazmak, kontrol edebildiğimiz ve edemediğimiz konuları ayırmak, kısa bir yürüyüş yapmak veya güvendiğimiz biriyle konuşmak yardımcı olabilir. Bunlar her sorunu tek başına çözecek sihirli yöntemler değildir; ancak zihinsel karmaşayı daha görünür hâle getirebilir.
3. Erkekler Sorunu Çözmeye, Kadınlar Anlaşılmaya mı Çalışır?
Bu konuda sık duyduğumuz bir yaklaşım var: Erkekler sorun karşısında çözüm arar, kadınlar ise duygularını paylaşmak ve anlaşılmak ister. Bu gözlem bazı ilişkilerde karşılık bulabilir ama herkese uygulanabilecek değişmez bir kural değildir.
Örneğin iş yerinde yoğun baskı yaşayan Mehmet, eve geldiğinde bütçesini yeniden düzenleyip haftalık bir plan hazırlayarak rahatlayabilir. Aynı sorunu yaşayan arkadaşı Deniz ise önce güvendiği biriyle konuşup duygularını anlamlandırmak isteyebilir. Bir başka erkek, yaşadığı sıkıntıyı anlatmadan önce dinlenmeye ihtiyaç duyabilir; bir başka kadın da doğrudan seçenekleri karşılaştırıp harekete geçmeyi tercih edebilir.
Yani mesele yalnızca cinsiyet değil; kişilik, yetiştirilme biçimi, geçmiş deneyimler, sosyal çevre ve kişinin o anki ihtiyacıdır.
Üstelik çözüm odaklı olmak her zaman sağlıklı baş etmek anlamına gelmez. Bir insan duygularını hiç konuşmadan sürekli çalışıyor, spor yapıyor veya kendini yeni hedeflerle meşgul ediyorsa, bu uğraşlar bazen sıkıntılarla yüzleşmekten kaçınmanın yolu hâline gelebilir. Diğer taraftan duygularını paylaşmak da tek başına yeterli olmayabilir; kişi aynı sorunları konuşmasına rağmen kendini giderek daha çaresiz hissedebilir.
Sağlıklı yaklaşım, gerektiğinde iki yöntemi bir arada kullanabilmektir: Önce ne hissettiğimizi fark etmek, ardından hangi adımın bize iyi gelebileceğini değerlendirmek.
Bir arkadaşımız “Çok bunaldım” dediğinde hemen beş maddelik çözüm listesi sunmak yerine “Şu anda seni dinlememi mi istersin, yoksa birlikte bir çözüm mü arayalım?” diye sormak oldukça işe yarayabilir.
Bu soru hem duygusal ihtiyaçlara saygı gösterir hem de sorunun çözümüne alan açar.
Peki, biz sıkıntı yaşadığımızda hangisine daha çok ihtiyaç duyuyoruz: Bize yol gösterecek birine mi, bizi yargılamadan dinleyecek birine mi, yoksa bir süre yalnız kalmaya mı?
Bu cevabı bilmek, psikolojik durumumuzu anlamanın küçük ama değerli adımlarından biridir.
Yazma
4. Sürekli Sinirli Olmak, Tahammülsüzlük ve Ani Öfke Patlamaları
Psikolojik açıdan zorlandığımızda her zaman üzgün görünmeyebiliriz. Bazen bunun yerine sabırsız, gergin, alıngan veya öfkeli olabiliriz.
Örneğin normalde sakin olan biri, trafikte önüne geçen bir araca gereğinden fazla sinirlenebilir. Evde sorulan basit bir soruya sert cevap verebilir. İş yerinde küçük bir eleştiriyi kişiliğine yönelik saldırı gibi algılayabilir.