Cinar
New member
Simeranya Hangi Romanın Kahramanı? Toplumsal Cinsiyet, Irk ve Sınıf Üzerinden Bir Okuma
Simeranya Hangi Romanın Kahramanı? “Yalnızız” Üzerinden Toplum, Eşitsizlik ve Ütopya
Bir romanı yıllar sonra yeniden düşündüğümüzde bazen aklımızda olay örgüsünden çok tek bir fikir kalır. Bende “Simeranya” kelimesinin uyandırdığı duygu da biraz böyle: Gerçek dünyadan kaçmak için kurulmuş bir hayalden çok, gerçek dünyanın neden bu kadar yorucu olduğunu sorgulatan bir yer. Üstelik Simeranya, tek başına bir romanın adı ya da bağımsız bir karakter değildir. Peyami Safa’nın 1951’de yayımlanan Yalnızız romanında, romanın başkişisi Samim’in zihninde kurduğu ütopik dünyadır. Akademik çalışmalarda da Simeranya’nın, Samim’in yaşadığı dünyanın sorunlarına alternatif olarak tasarladığı bir ütopya olduğu özellikle vurgulanır.
Bence asıl ilginç soru “Simeranya hangi romanda?” sorusundan sonra başlıyor: Samim’in ideal toplum tasarımı gerçekten herkes için ideal midir?
Çünkü bir toplumun adil olması yalnızca “iyi insanların” varlığıyla açıklanamaz. Kadınların özgürlüğü, erkeklerin toplumsal beklentileri, ekonomik sınıf, eğitim, aile, kültürel aidiyet ve hatta ırk ya da etnik kimlik gibi unsurlar insanların aynı toplumsal düzeni farklı biçimlerde deneyimlemesine neden olur. Yalnızız bu açıdan bugünün tartışmalarına şaşırtıcı biçimde açık bir metindir.
Simeranya Nedir ve Neden Önemlidir?
Simeranya, Yalnızız romanında Samim’in gerçek dünyanın çatışmalarından hareketle tasarladığı ideal toplumdur. Romanın gerçekliği ile Simeranya arasında sürekli bir karşılaştırma kurulur. Gerçek dünyada yalnızlık, yalan, ahlaki çatışmalar, aile içi gerilimler ve toplumsal çözülme vardır; Simeranya ise bunlara alternatif olarak düşünülür.
Cafer Gariper’in Erdem dergisinde yayımlanan akademik çalışmasına göre Simeranya, romandaki olumsuz yaşam biçimine karşı geliştirilen alternatif bir dünya arayışıdır. Simeranya’nın etik, eğitim, bilim, ekonomi, mülkiyet, sağlık, aşk, yönetim, giyim ve moda gibi çok farklı alanları kapsaması da önemlidir.
Dolayısıyla Simeranya’yı yalnızca “güzel bir gelecek hayali” olarak okumak bana eksik geliyor. Burada aslında şu soruyla karşı karşıyayız:
İnsanların daha mutlu olması için toplum nasıl örgütlenmelidir?
Bu soru doğrudan sosyal bilimlerin alanına giriyor. Çünkü bireysel mutsuzlukların tamamını bireyin karakteriyle açıklamak mümkün değildir. Bir insanın özgürlüğü, içinde bulunduğu aile yapısından ekonomik imkânlarına, eğitiminden toplumsal cinsiyet normlarına kadar birçok değişkenden etkilenir.
Simeranya’nın En Önemli Sınavı: Toplumsal Cinsiyet
Yalnızız okurken kadın karakterler üzerinden yapılan toplumsal baskıyı gözden kaçırmak zor. Özellikle Meral, bireysel özgürlük isteği ile çevresinin ondan beklediği davranışlar arasında sıkışmış bir karakterdir.
Meral’in hikâyesini sadece “yanlış seçimler yapan bir genç kadın” şeklinde okumak bana fazla kolaycı geliyor. Akademik araştırmalarda da Meral’in temel sorunlarından birinin kişisel özgürlük alanının sınırlandırılması ve çevresindekilerin onun iradesini kontrol etmek istemesi olduğu belirtiliyor.
Burada çok önemli bir toplumsal mekanizma görüyoruz: Normlar insanlara yalnızca ne yapmaları gerektiğini söylemez; normlardan saptıklarında onları cezalandırır.
Bir kadın kendi hayatıyla ilgili karar verdiğinde “özgür” olarak da tanımlanabilir, “ahlaksız” olarak da. Aynı davranışın kadın ve erkek açısından farklı değerlendirilmesi toplumsal cinsiyetin temel problemlerinden biridir.
Meral’in yaşadığı sıkışmışlık tam da burada anlam kazanıyor. Onun hareket alanı yalnızca aile tarafından değil, toplumun “iyi kadın”, “kötü kadın”, “namuslu kadın” gibi kategorileri tarafından da sınırlandırılıyor.
Bu noktada kadınların deneyimini empatiyle ele almak önemli. Ancak bunu bütün kadınların aynı şeyi yaşadığı şeklinde genellemek de doğru olmaz. Eğitimli, ekonomik açıdan güçlü, şehirli bir kadınla ekonomik olarak bağımlı, kırsal bölgede yaşayan, engelli veya farklı bir kültürel çevreden gelen kadının aynı toplumsal baskıları aynı biçimde yaşaması beklenemez.
Tam da bu nedenle toplumsal cinsiyet meselesini sınıf, eğitim ve kültürel konumla birlikte düşünmek gerekiyor.
Kadınların Özgürlüğü Neden Sadece “Bireysel Tercih” Değildir?
Bugün kadınların özgürlüğünden söz ederken bazen “İstediğini yapabiliyorsa özgürdür” gibi oldukça basit bir yaklaşım kullanıyoruz. Oysa sosyal bilimler bize tercihin arkasındaki koşullara da bakmamız gerektiğini hatırlatıyor.
Bir kadın çalışmak istiyor ama çocuk bakımını tek başına üstlenmek zorundaysa gerçekten ne kadar özgürdür?
Bir kadın ekonomik olarak ailesine bağımlıysa kendi yaşamıyla ilgili karar verme kapasitesi ne ölçüde bağımsızdır?
Bir kadın toplumsal baskı nedeniyle işten ayrılıyorsa bunu yalnızca “kendi tercihi” olarak değerlendirmek doğru mudur?
Birleşmiş Milletler verileri, ücretsiz bakım ve ev işlerinin kadınlar üzerinde hâlâ orantısız biçimde yoğunlaştığını gösteriyor. UN Women’ın çalışmalarında bu durumun yalnızca aile içi bir mesele olmadığı; istihdam, eğitim, sosyal güvenlik ve ekonomik bağımsızlıkla doğrudan bağlantılı olduğu belirtiliyor.
2023 tarihli UN Women verilerine göre dünya genelinde kadınlar erkeklerden günde ortalama 2,8 saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yapıyor.
Bu açıdan bakınca Simeranya’nın eğitim, ekonomi, sağlık ve mülkiyet gibi alanları birlikte düşünmesi tesadüf değildir. Toplumsal eşitsizlik tek bir alanda oluşmaz. Eğitimdeki eşitsizlik ekonomik eşitsizliği, ekonomik bağımlılık aile içindeki güç ilişkilerini, aile içindeki güç ilişkileri de bireyin özgürlük alanını etkileyebilir.
Yani mesele yalnızca “kadınlara daha fazla özgürlük verelim” değildir.
Özgürlüğü kullanabilecekleri toplumsal koşulları da oluşturmak gerekir.
Erkekler Bu Tartışmanın Neresinde?
Burada erkekleri tek bir kategoriye koymamak gerektiğini özellikle düşünüyorum. Her erkek aynı toplumsal ayrıcalıklara sahip değildir. Sınıf, eğitim, yaş, engellilik, etnik kimlik ve ekonomik durum erkeklerin deneyimlerini de değiştirir.
Bununla birlikte bazı erkeklerin toplum tarafından kendilerine yüklenen rollerden dolayı baskı yaşadığı da gerçek. “Ailenin geçimini erkek sağlamalı”, “erkek güçlü olmalı”, “erkek duygularını belli etmemeli” gibi normlar erkeklerin hayatını da sınırlandırabilir.
Fakat burada önemli bir ayrım var: Erkeklerin de toplumsal cinsiyet normlarından zarar görmesi, kadınlarla erkeklerin toplumdaki güç ilişkilerinin her zaman aynı olduğu anlamına gelmez.
Bu yüzden erkeklerin çözüm odaklı yaklaşımı çok değerli olabilir. Örneğin ev işlerini paylaşmak, çocuk bakımını yalnızca annenin görevi olarak görmemek, kadınların eğitim ve çalışma kararlarına müdahale etmemek, işyerinde ayrımcılığa karşı çıkmak ve erkeklik normlarını sorgulamak somut adımlardır.
Dünya Bankası da kadınların işgücüne katılımının önündeki engeller arasında bakım sorumluluklarını, hareketlilik kısıtlarını, ayrımcılığı ve kısıtlayıcı toplumsal normları sayıyor; çocuk bakım hizmetleri ve aile üyelerinin norm değişimine dahil edilmesini çözüm araçları arasında gösteriyor.
Bence burada erkeklere yönelik en sağlıklı yaklaşım suçlayıcı genellemeler değil, sorumluluk alanını genişletmek olmalı.
“Ben kadınlara kötü davranmıyorum” demek başlangıç olabilir ama yeterli değildir.
“Ben bu eşitsizliği azaltmak için ne yapabilirim?” sorusu çok daha dönüştürücüdür.
Peki Sınıf Meselesi Nerede?
Simeranya tartışmasını sınıftan bağımsız düşünmek de mümkün değil.
Romanın dünyasında ekonomik imkânlara, eğitim olanaklarına ve sosyal çevreye sahip olmak karakterlerin hayatlarını doğrudan etkiler. Samim ve çevresindeki karakterlerin dünyası, toplumun bütün sınıflarının deneyimini temsil eden bir dünya değildir.
Bu önemli bir nokta.
Çünkü ütopyalar çoğu zaman “insan” kelimesini kullanırken aslında belirli bir insan tipini merkeze alabilir. Eğitimli, kentli, kültürel sermayesi yüksek bir bireyin “özgür toplum” tanımıyla ekonomik güvencesiz bir işçinin tanımı aynı olmayabilir.
Simeranya Hangi Romanın Kahramanı? “Yalnızız” Üzerinden Toplum, Eşitsizlik ve Ütopya
Bir romanı yıllar sonra yeniden düşündüğümüzde bazen aklımızda olay örgüsünden çok tek bir fikir kalır. Bende “Simeranya” kelimesinin uyandırdığı duygu da biraz böyle: Gerçek dünyadan kaçmak için kurulmuş bir hayalden çok, gerçek dünyanın neden bu kadar yorucu olduğunu sorgulatan bir yer. Üstelik Simeranya, tek başına bir romanın adı ya da bağımsız bir karakter değildir. Peyami Safa’nın 1951’de yayımlanan Yalnızız romanında, romanın başkişisi Samim’in zihninde kurduğu ütopik dünyadır. Akademik çalışmalarda da Simeranya’nın, Samim’in yaşadığı dünyanın sorunlarına alternatif olarak tasarladığı bir ütopya olduğu özellikle vurgulanır.
Bence asıl ilginç soru “Simeranya hangi romanda?” sorusundan sonra başlıyor: Samim’in ideal toplum tasarımı gerçekten herkes için ideal midir?
Çünkü bir toplumun adil olması yalnızca “iyi insanların” varlığıyla açıklanamaz. Kadınların özgürlüğü, erkeklerin toplumsal beklentileri, ekonomik sınıf, eğitim, aile, kültürel aidiyet ve hatta ırk ya da etnik kimlik gibi unsurlar insanların aynı toplumsal düzeni farklı biçimlerde deneyimlemesine neden olur. Yalnızız bu açıdan bugünün tartışmalarına şaşırtıcı biçimde açık bir metindir.
Simeranya Nedir ve Neden Önemlidir?
Simeranya, Yalnızız romanında Samim’in gerçek dünyanın çatışmalarından hareketle tasarladığı ideal toplumdur. Romanın gerçekliği ile Simeranya arasında sürekli bir karşılaştırma kurulur. Gerçek dünyada yalnızlık, yalan, ahlaki çatışmalar, aile içi gerilimler ve toplumsal çözülme vardır; Simeranya ise bunlara alternatif olarak düşünülür.
Cafer Gariper’in Erdem dergisinde yayımlanan akademik çalışmasına göre Simeranya, romandaki olumsuz yaşam biçimine karşı geliştirilen alternatif bir dünya arayışıdır. Simeranya’nın etik, eğitim, bilim, ekonomi, mülkiyet, sağlık, aşk, yönetim, giyim ve moda gibi çok farklı alanları kapsaması da önemlidir.
Dolayısıyla Simeranya’yı yalnızca “güzel bir gelecek hayali” olarak okumak bana eksik geliyor. Burada aslında şu soruyla karşı karşıyayız:
İnsanların daha mutlu olması için toplum nasıl örgütlenmelidir?
Bu soru doğrudan sosyal bilimlerin alanına giriyor. Çünkü bireysel mutsuzlukların tamamını bireyin karakteriyle açıklamak mümkün değildir. Bir insanın özgürlüğü, içinde bulunduğu aile yapısından ekonomik imkânlarına, eğitiminden toplumsal cinsiyet normlarına kadar birçok değişkenden etkilenir.
Simeranya’nın En Önemli Sınavı: Toplumsal Cinsiyet
Yalnızız okurken kadın karakterler üzerinden yapılan toplumsal baskıyı gözden kaçırmak zor. Özellikle Meral, bireysel özgürlük isteği ile çevresinin ondan beklediği davranışlar arasında sıkışmış bir karakterdir.
Meral’in hikâyesini sadece “yanlış seçimler yapan bir genç kadın” şeklinde okumak bana fazla kolaycı geliyor. Akademik araştırmalarda da Meral’in temel sorunlarından birinin kişisel özgürlük alanının sınırlandırılması ve çevresindekilerin onun iradesini kontrol etmek istemesi olduğu belirtiliyor.
Burada çok önemli bir toplumsal mekanizma görüyoruz: Normlar insanlara yalnızca ne yapmaları gerektiğini söylemez; normlardan saptıklarında onları cezalandırır.
Bir kadın kendi hayatıyla ilgili karar verdiğinde “özgür” olarak da tanımlanabilir, “ahlaksız” olarak da. Aynı davranışın kadın ve erkek açısından farklı değerlendirilmesi toplumsal cinsiyetin temel problemlerinden biridir.
Meral’in yaşadığı sıkışmışlık tam da burada anlam kazanıyor. Onun hareket alanı yalnızca aile tarafından değil, toplumun “iyi kadın”, “kötü kadın”, “namuslu kadın” gibi kategorileri tarafından da sınırlandırılıyor.
Bu noktada kadınların deneyimini empatiyle ele almak önemli. Ancak bunu bütün kadınların aynı şeyi yaşadığı şeklinde genellemek de doğru olmaz. Eğitimli, ekonomik açıdan güçlü, şehirli bir kadınla ekonomik olarak bağımlı, kırsal bölgede yaşayan, engelli veya farklı bir kültürel çevreden gelen kadının aynı toplumsal baskıları aynı biçimde yaşaması beklenemez.
Tam da bu nedenle toplumsal cinsiyet meselesini sınıf, eğitim ve kültürel konumla birlikte düşünmek gerekiyor.
Kadınların Özgürlüğü Neden Sadece “Bireysel Tercih” Değildir?
Bugün kadınların özgürlüğünden söz ederken bazen “İstediğini yapabiliyorsa özgürdür” gibi oldukça basit bir yaklaşım kullanıyoruz. Oysa sosyal bilimler bize tercihin arkasındaki koşullara da bakmamız gerektiğini hatırlatıyor.
Bir kadın çalışmak istiyor ama çocuk bakımını tek başına üstlenmek zorundaysa gerçekten ne kadar özgürdür?
Bir kadın ekonomik olarak ailesine bağımlıysa kendi yaşamıyla ilgili karar verme kapasitesi ne ölçüde bağımsızdır?
Bir kadın toplumsal baskı nedeniyle işten ayrılıyorsa bunu yalnızca “kendi tercihi” olarak değerlendirmek doğru mudur?
Birleşmiş Milletler verileri, ücretsiz bakım ve ev işlerinin kadınlar üzerinde hâlâ orantısız biçimde yoğunlaştığını gösteriyor. UN Women’ın çalışmalarında bu durumun yalnızca aile içi bir mesele olmadığı; istihdam, eğitim, sosyal güvenlik ve ekonomik bağımsızlıkla doğrudan bağlantılı olduğu belirtiliyor.
2023 tarihli UN Women verilerine göre dünya genelinde kadınlar erkeklerden günde ortalama 2,8 saat daha fazla ücretsiz bakım ve ev işi yapıyor.
Bu açıdan bakınca Simeranya’nın eğitim, ekonomi, sağlık ve mülkiyet gibi alanları birlikte düşünmesi tesadüf değildir. Toplumsal eşitsizlik tek bir alanda oluşmaz. Eğitimdeki eşitsizlik ekonomik eşitsizliği, ekonomik bağımlılık aile içindeki güç ilişkilerini, aile içindeki güç ilişkileri de bireyin özgürlük alanını etkileyebilir.
Yani mesele yalnızca “kadınlara daha fazla özgürlük verelim” değildir.
Özgürlüğü kullanabilecekleri toplumsal koşulları da oluşturmak gerekir.
Erkekler Bu Tartışmanın Neresinde?
Burada erkekleri tek bir kategoriye koymamak gerektiğini özellikle düşünüyorum. Her erkek aynı toplumsal ayrıcalıklara sahip değildir. Sınıf, eğitim, yaş, engellilik, etnik kimlik ve ekonomik durum erkeklerin deneyimlerini de değiştirir.
Bununla birlikte bazı erkeklerin toplum tarafından kendilerine yüklenen rollerden dolayı baskı yaşadığı da gerçek. “Ailenin geçimini erkek sağlamalı”, “erkek güçlü olmalı”, “erkek duygularını belli etmemeli” gibi normlar erkeklerin hayatını da sınırlandırabilir.
Fakat burada önemli bir ayrım var: Erkeklerin de toplumsal cinsiyet normlarından zarar görmesi, kadınlarla erkeklerin toplumdaki güç ilişkilerinin her zaman aynı olduğu anlamına gelmez.
Bu yüzden erkeklerin çözüm odaklı yaklaşımı çok değerli olabilir. Örneğin ev işlerini paylaşmak, çocuk bakımını yalnızca annenin görevi olarak görmemek, kadınların eğitim ve çalışma kararlarına müdahale etmemek, işyerinde ayrımcılığa karşı çıkmak ve erkeklik normlarını sorgulamak somut adımlardır.
Dünya Bankası da kadınların işgücüne katılımının önündeki engeller arasında bakım sorumluluklarını, hareketlilik kısıtlarını, ayrımcılığı ve kısıtlayıcı toplumsal normları sayıyor; çocuk bakım hizmetleri ve aile üyelerinin norm değişimine dahil edilmesini çözüm araçları arasında gösteriyor.
Bence burada erkeklere yönelik en sağlıklı yaklaşım suçlayıcı genellemeler değil, sorumluluk alanını genişletmek olmalı.
“Ben kadınlara kötü davranmıyorum” demek başlangıç olabilir ama yeterli değildir.
“Ben bu eşitsizliği azaltmak için ne yapabilirim?” sorusu çok daha dönüştürücüdür.
Peki Sınıf Meselesi Nerede?
Simeranya tartışmasını sınıftan bağımsız düşünmek de mümkün değil.
Romanın dünyasında ekonomik imkânlara, eğitim olanaklarına ve sosyal çevreye sahip olmak karakterlerin hayatlarını doğrudan etkiler. Samim ve çevresindeki karakterlerin dünyası, toplumun bütün sınıflarının deneyimini temsil eden bir dünya değildir.
Bu önemli bir nokta.
Çünkü ütopyalar çoğu zaman “insan” kelimesini kullanırken aslında belirli bir insan tipini merkeze alabilir. Eğitimli, kentli, kültürel sermayesi yüksek bir bireyin “özgür toplum” tanımıyla ekonomik güvencesiz bir işçinin tanımı aynı olmayabilir.